Un reflekshon di djasabra ku a pasa
Kargando Narativa a organisá un ‘Seshon di skibi multilingual, guiá pa Richenel Ansano’ na Bloemhof, djasabra dia 17 di yanüari 2026.
Djasabra pasá mi a pasa un atardi ameno na Bloemhof, ku atmirashon pa e individuonan ku a hasi esaki posibel, mi a bai bèk den memoria na 2019, ora mi ta sinta ku Richenel (Ansano) i el a kompartí su preguntanan klave ku e ta’tin den relashon ku skibimentu; awor kompartí den un sírkulo mas grandi.
E preguntanan ku a wòrdu transmití ta pregunta klave, enkurashando nos pa pensa:
Di kon mi ta skibi?
Kon mi ta skibi?
Kiko mi ta skibi?
Na e momento ei, atrobe similar na loke a sosodé na 2019, mi a ripará ku den mi kabes mi ta agregá un di dos sèt di pregunta aserka, ku den e mundo di awe ta kapturá hopi mas atenshon, òf por forma un opstákulo mas grandi, paralisando desaroyo, pero tòg ta hala muchu mas atenshon.
Awe, mi no ta mas esun ku mi tabata na 2019, pero tòg e di dos sèt di pregunta a reaparesé:
Pa ken mi ta skibi?
Kuantu mi ta skibi?
Unda mi ta skibi?
Òf asta: ken lo mi laga skibi?
Ounke mi konsenshi i supkonsenshi semper a komprondé ku e prome sèt ta mas relevante i importante, tòg awendia mi ta hañami ta keda negoshá ku nan tambe, sin ku mi ke, nan ta keda borotá. Un tin ku hasi un esfuerso personal adishonal pa enfoká riba e prome sèt di pregunta.
E atardi tabata un rekordatorio pa mi ku skibimentu no ta nesesariamente un akto performátiko individual, sino ku kada persona ku ta disidí di partisipá na e akto di skibimentu ta wòrdu yudá pa su historia, su komunidat i su propio mundo interno.
Den e instante ku nos tabatin un ehersisio chikí, kaminda nos por a skibi pa nos mes tokante ken nos ta, mi a sali for di e punto di bista ku ami “no kier tapa mas”. Alménos mi akshon- i deseonan ta konstantemente hibando mi na e konklushon akí.
Pues ami ta unu, ku ke destapá
Ami ta unu ku a skohe pa bai studia i desaroyá loke mi tabata deseá, i ku den pasado i presente algun di bosonan a kuminsá mira e frutanan di esei .
Mi ta unu ku ta mira e bida di konektá ku i deskonektá di su antepasadonan komo un blasfemia, pero alabes komo un bendishon.
Unu ku no ta para ketu, ku ta tuma e lapi-lapinan di unda ku nan a bini, i ku ta sigui buska ken e ke bira, ounke tropesando formanan pa ekspresá esaki.
Mi ta unu ku ta komprondé, ku un ròl so no mester keda protagonista pa henter e funshon di teatro ku yama bida. Danki na mi ansestronan i generashonnan anterior, mi por a saka konklushon na un edat mas yòn por ehèmpel ku no ta solamente artista, sineasta i investigador ta definí ken mi ta.
E ròlnan di ta yu’i Kòrsou, mitar rubiano, ku desendiente sürnam, ta yu, ruman, amiga, tanta, ser femenino, queer i hopi mas, tur tin nan lugá, i tur ta entrelasán aña aden aña afó, konstantemente.
Mi ta unu ku den transkurso di tempu a disidí di keda wak su lus- i sombranan, pa por ta mas honesto posibel den mi proyekshon- i opservashonnan denter di mi komunidat i mi eksperensianan.
Mi ta un hende ku ke sigui kana dilanti, i den e pasonan ta sigui mira su pasado i ansestronan reflehá nan mes den manera rekonosibel, pero tambe den forma inesperá hopi biaha sin ta’tin traspaso konsiente ni verbal.
Mi ta un hende ku ta kaweta, ta opservá, un soñadó lantá ku ta rekonosé ku e limitashonnan ku teksto- i palabranan ta’tin pa mi a hibami mira kon un konosementu korporal tambe ta konta hopi kuenta.
Richenel, lamentablemente den e ehersisio serka mi, mata i naturalesa no a aparesé eksplísitamente, i mi ta dunabu rason ku entre otro kos, esei tambe a kai será den mi baul di ansestro. Pero mi ta spera ku den un di e yabinan ku nan a laga atras, mi por haña kaminda pa reenkontrá.
Mi ta komprondé e avershon, e tenshon, e disgusto ku bo a deskubrí den transkurso di tempu tokante e wega di pusta boka den e teatro akadémiko ku mi ta drentando aden. Anto, keremi: M’a kuminsá mira yen di pompamentu kaba, i mi no a ni kuminsá drechi.
Pero danki na bo trabou, i trabou di otronan manera Inchi, Jean, René, Rosemary, Francio, Gregory, Charissa, entre otro ku a drenta promé ku mi, mi a kuminsá tribi di pensa ku mi tambe lo por aportá, i ku mi por spera hasi esaki.
Mi ta mira bo atvertensianan komo atvertensia serio, i mi ta purba protehá mi mes di e skuridat ku ta eksisti kada okashon ku lo tin tur dos banda di medaya.
Purbando pa por okashoná un kambio di bientu momentáneo: un kabes skèins, un fròns, un biramentu riba stul, un kushinamentu di sanger produktivo ku rèspèt i yená ku deseo pa sigui desaroyá mi práktika i konosementu.
Den e mundo moderno globalisá, hopi kos ta bai pèrdí tur dia. Pero e desafio pa mi ya no ta e reskate, manera mi tabata pensa ora mi tabata mas hóben. E idea pa reskatá ántes a nase influensiá dor di trabou di mayoria di biaha historiadónan (ku ta den mayoria riba nos islanan) ku a traha duru pa saka na kla kiko tur a pasa den pasado, i tambe e bashí ku nos sistema edukashonal a laga serka mi, pasó hopi kos di nos mes, of di kaminda nos ta bini, tambe a kai den e baulnan será.
Tiki tiki a bira mas relevante:
Kon mi por mira i rekonosé sierto kos?
Kon mi por formulá mi propio opinion, na tinu?
Kon mi por deliberá kiko mi ta mira i krea algo propio?
Mi abilidat pa sostené sierto rigides di pasado a bira ménos interesante pa mi. Mi formashon ta un sèt di lapi-lapinan di yen di kaminda krusá na diferente momentu, ku ta ponemi no sinti e urgensia pa reskatá i reprodusí na formanan tradishonal.
Mas interesante ta pa atmirá kon e lapi-lapinan a wòrdu kortá. Wak si mi mes tambe por kòrta, pensa kon lo mi kòrta. Òf krea mi propio lapi di otro material. Òf atmirá e proseso outomátiko di desmantelashon i trifulka kontinuo ku humanidat ya a hasi pa siglonan.
Ora mi a kuminsá aseptá loke mi ta resoná kuné, e tarea awor ta pa dediká mi mes pa konkretisá esaki. Mi sa ku pasado semper lo keda reflehá, pasombra manera a wòrdu menshoná e djasabra: maske tin kos di nos antepasadonan ku a desaparesé òf kambia, tin aspektonan ku ta sigui reaparesé. I si mi logra ripará esaki pa motibu di mi trabou, ku sosten di otro, sigur lo e tin mi atenshon.
Gran parti di mi trabou pa mi lo bai sintá den e búskeda di kon mi por sigui kibra mi kurpa sanamente, zoya mi hep mané Dios di ta basta, i partisipá den “pusta boka” selektivo segun e forsa t’ei.
Tin hopi kos ku mi no tabata sa i nunka lo sa tampoko, pero e goso pa mi ta, no sa mas dato posibel, sino kon i kiko ta logra aktivá mi kuriosidat pa pensa riba kiko mi a kaba di mira, kiko a wòrdu trahá, di kon i kon? I kon mi por krea espasio pa kontemplashon. Pa pone atenshon riba e akshonnan, e práktikanan, i kon nos kurpanan ta papia i kon e konosementu ei por drif subi na superfisie i bira mas visibel ainda huntu ku e otronan.
Mi ta introdusí mi interes ku mi tin pa desaroyá esaki den mi trabou ku koutela i “un minderwaardigheidscomplex”, pero tambe ku hopi balentia.
Tur kos pareu pasó mi kier keda skèrpi i papia na tinu. Pero tambe mi a hasi un akuerdo ku mi mes pa laga e máskara di perfekshon kai, i asumí e desafionan ku lo bin komo parti di e teatro akadémiko na e manera i te na unda mi por.
Mi no por kompletamente desinternalisá loke e proyekto kolonial a trese kuné. Pero mi por krea bululú si, spesialmente den sírkulo ku a keda homogéneo pa años largu, i purba trese mas diversidat den método i pensamentu. Kontribuí ku bruashon kreativo ku ta habri kaminda- i perspektivanan pa wak nos mes. Destapá enbes di laga tapa.
Mi ta spera di por sigui krea obra, sine, i hasi investigashon ku koutela pa no keda pegá den koregí akshonnan di pasado, ni den spekulashon òf nostalgia. Mi tin un deseo inmenso pa e lasonan di kreashon kreativo i artístiko di hende interesá keda desaroyá nan mes.
Pa kuminsá traha riba hèrmènt eksistente, pero tambe eksperimentá ku hèrmènt nobo.
Pa mas individuo por kontemplá ken nan ta, kiko nan ke, i kon nan ke okupá espasionan, respetando e diversidat nutritivo.
Esaki, entre otro, pa medio di Uniarte, ku for di e luna akí lo kuminsá okupá e espasio parti ariba di e galeria na Bloemhof.
Tokante e struktura institushonal di konosementu proveé òf fasilitá pa gobièrnu, mi ta un tiki dudoso i mi tin pèrdida di fe, asina ku mi ta reservá mi remarkenan.
Pero pa esnan ku tin e nesesidat di buska, i ku ta sinti ku no tin akseso, mi por garantisá: akseso tin, si bo buska, lo bo haña. No semper fásilmente, ni na e momento, kaminda òf manera ku abo ta deseá. Pasó loke sí ta rekerí ta ku bo ta un hende hopi kurioso, ku tin bo urgensia propio i kreatividat.
Mi ke klousurá mi reflekshon di djasabra ku un sita di Fernando Ortiz, kaminda e ta papia di transkulturashon, un proseso ku ta inkluí deskulturashon, akulturashon i neokulturashon.
“Del choque entre culturas no sale una simple suma de elementos, sino una realidad nueva, distinta de las precedentes.”
Transkulturashon no ta un proseso armóniko ni aditivo. E ta kontinuo, konfliktivo i kreativo, kaminda kontakto entre kultura ta produsí transformashon profundo.
Awor di mes tin pusta boka ku a wòrdu tresé dilanti dor di otro pensadó manera Marie Pratt ku ta indiká riba e aparensia ku tin un supuesto balansa miéntras tin struktura di poder i violensha; Walter Mignolo i Aníbal Quijano ku ta mustra kon e proseso ta operá ainda den modernidat; i Édouard Glissant ku ta enfatisá pa nos wak: relashon, opasidat i e no-linealidat i kos impredesibel.
Mi ta agregá esaki sobretodo komo un invitashon pa nos sigui chèlèlè.
Richenel, i Kargando Narativa: danki
By Sharelly Emanuelson
