Reseña di e Gala Inter-isleño di “Arte di Palabra” na Paseo Herencia, Aruba

Un critica constructivo

Diasabra 30 di mei 2026, e tres islanan Aruba, Bonaire, y Corsou a bini hunto na Paseo Herencia pa un festivo di poesia estilo slam y declamacion na Papiamento. Arte di Palabra tin un trayectorio na tur isla unda ta papia Papiamento. E festivo aki, ta uni varios tradicion cu ya tabata existente den sociedad.  E memorisacion y declamacion di un texto dilanti publico, ta un acto locual e gestornan di Arte di Palabra ta specialisa den dje. Principalmente, e programa aki ta busca pa fomenta dos disciplina: cuenta y cierto idea specifico di loke ta considera poesia.
Ora cu e participantenan a declama nan cuenta, por a ripara con e tradicion organico di cuenta di Compa Nanzi, un herencia di origen Africano, ainda ta biba den comunidad. Por a sinti e pulso antiguo ey bati den e hubentud. Tambe remarcabel, tabata e nivel halto di pasion intenso y solidaridad entre e muchanan di diferente isla, kende sin ningun protagonismo of competencia miskiña ta apoya otro.
Sinembargo, den e categorianan pa poesia a ripara un falta masha grandi. E falta no ta den e hobennan. E problema ta cu nan meneer cu juffrouw di scol y den e programa inter-isleño mes: tabata evidente cu e educadornan casi nunca a obliga nan alumno pa lesa poesia of pa studia literatura. Sea poesia y lirica di Caribe of di region; di awendia of historico; di nos continente of di otro continente: e trasfondo aki tabata ausente. E programa y educadornan no a percura pa nan studiante biba un encuentro profundo cu e fenomeno literario. Kico anto tabata e enfoke di Arte di Palabra? Obviamente ta bay over di transmiti cierto idea tocante ki/cua elemento ta encera un bon declamacion. Tur hoben rib’e tarima a memorisa nan texto cu disciplina. Pero cada presentacion tabata transmitiendo un mensahe similar: tur a bisa indirectamente “Wak: ami tin e autoconfiansa pa haci esaki dilanti un publico.” Esey no ta poco den e culturanan di silencio, di tapamento y berguensa cu sa domina nos islanan. Sinembargo, esey riba su mes tampoco ta constitui un genero di poesia. Mayoria di presentacion tabata parce otro mucho hopi, locual ta implica cu nan ta siña aplica un formula.
En general, ta parce cu e participante- of actornan den e festivo Arte di Palabra, tur ta bou e impresion cu “poesia” ta nifica e acto di subi escenario pa desahoga emocion fuerte y traumatico, na un manera catartico, teatralisa y hasta terapeutico. Emocion intenso, dolor cu pasion, sin duda ta forma parti di e materialnan importante pa traha cu nan, sea den arte di teatro (e genero cu e accionan presenta pa “Arte di Palabra” ta acerca mas) of sea poesia. Ma, e emocion y pasion poderoso hubenil ta, mas tanto, manera e verf cu un pintor ta traha cu ne. Riba su mes, e verf no ta un cuadro; e verf no ta e pintura (e potret). Loke e gestor y educadornan tras di Arte di Palabra no a siña ta: con pa canalisa of duna forma escultural, na e emocionnan traumatico, pa transforma e forsanan aki den creacionnan artistico, en bes di simplemente mustra cu nan tin emocion intenso. Tin forma expresivo mas digno cu mero catarsis, cu lo beneficia e talento di cada hoben pa siña explora esaki.
Hopi di e textonan tabatin e mesun structura di un monologo di self-help of auto-afirmacion. Otro ta patriotico: den e caso Arubiano, ta parce cu e hobennan ta haya estimulo pa cita nos himno nacional Aruba Dushi Tera den nan poesia. Maske varios di e ficcionnan cortico a mustra elegancia narativo, un storia cu contenido patriotico a gana contra un storia mas poetico, protagonisa pa un hoben yama Isac kende ta combersa cu lama. Ta notabel cu sentimentalismo politico tin prioridad y cu rimamento ta obligatorio.
Tabatin algun excepcion. Un poema di un mucha Arubiano cu tema di “metamorfosis” a gana di tres luga (porta cu el a siña tocante Kafka na su scol Educampus?) y algun poema di e hobennan Boneriano tabata mas profundo cu e actuacionnan cu a representa nan.
Hopi texto, ora di lesa nan, ta comunica sinceridad cu no a lombra den e “performance” of actuacion di desahogo y tin biaha, gritamento. Pero masha poco a haci uzo di recurso literario como metafora, simbolo of analogia. E fayo di e sistemanan escolar secundario na tur tres isla ta evidente. Un pregunta resonante despues di experencia Arte di Palabra ta: con a balota kende lo sirbi como hurado? Tradicionalmente, un hurado di certamen literario na casi cualke pais, lo inclui un poeta estableci of otro autor distingui den e ofishi literario. Sin esey, no por proyecta prestigio riba un premio.
E critica aki no ta pa chiki e intencion y ambicion di e participantenan. Sin duda, nan a mustra cu ta existi un base solido y un energia, pa un dia desaroya un publico y circuito vibrante entre e islanan ABC y e diaspora afo, pa actividad teatral y poetico. Tin e promesa futuro pa un ambiente multi-generacional, na unda artista hoben por crece. Ma, diasabra unicamente a mustra e potencial pa esey. Mester observa cu nan maestro no parce di ta den posesion di e hermentnan pa orienta y informa e hobennan artisticamente. Parce cu esnan cu a ser designa como guia, tampoco tin e conocemento, ni e boluntad autocritico, pa tuma mas den serio e tarea dificil di transmiti aprecio pa literatura tanto local como mundial; tanto pasado como contemporaneo; tanto poetico como teatral-dramatico, sin semper reduci esakinan den un canal di desahogo terapeutico.
E falta aki di (in)formacion y e premiacion di un estilo unico monotono di declama y di rima forsa, por resulta dañino si e hiba na un situacion confuso, unda ta preveni tal encuentro cu literatura. 

Arturo Desimone

papPapiamentu