“Pasombra”
E Concierto dje Coyotenan Riba Brommer
Storia na Papiamento
Pasombra.
Pasombra ami por, mi ta core shen y dies, shen y trint’i tres, mane’ n’ ta nada.
Nos tabata core careda: mara na nada mas cu nos motor y na otro su curpa, y mara na nos mes un curpanan. Ma, na nada mas nos tabata mara: ni sikiera n’e paisahe.
Anos tabata pusta: ma no en contra di otro, dje combles, dje sua, y tampoco en contra di nos mes. Tin biaha contra nos propio sombra, bou dje luznan cu ta lombra asfalt anochi. Tin biaha e camindanan lo briya anochi mane’ curpa largo d’un congla ta bria bou di luna yen y ta halto na shelo.
B’a ripara con asfalt Arubiano tin un hubentud cortico— nan ta bash’e, fresco fresco gebrouw: ma despues di un par di aña, un dos tres, y el a keda mas shinishi cu e tronconan dje pal’i palma, shinishi mane’ cabey d’ un madushi.
Caminda ta grandi y maske bo cubrie, mesora bo ta basha asfalt nobo, toch e caminda su biehesa ta mustra, triunfante.
Caya ta sabi. Anto e camindanan di santo ta mas sabi ainda, pasobra semper nan ta scur.
Nos lo core lihe pa bati e pal’i luznan pa asina nos wak strea den firmamento kinipi kinipi atrobe. Compara nos cu e streanan, anto nos no ta dje lihe mane’ hende ta bisa. Niun motociclista ta asina lihe si djis bo compar’e cu e ruta locual un pida di luz den espacio ta haci pa bir’un strea: un dje streanan, cu ta kinipi, kinipi… henter anochi. Y awendia hopi hende n’ ta tribi mes di kinipi den bista di esnan cu nan gusta: mane’ esey lo trata di un mal hoyada, verboden, shon.
Shorota: nan ta tur shorota na e maneranan nobo, cu ta mescos e maneranan chapo, y nan no ta triminti nada mas, sin dal algo extra pa yena tur e buraconan den nan cara. Un dje puironan fantasmal: puir’i poder, spoki corahe, cocaina cu mester drenta nan pa nan por sigui nan caminda, pa nan no drumi, pa no soña maske nan a cabisha toch, y pa nan no cay den un soño profundo, pasobra soño profundo parce morto masha.
Tin remedi cu ta pio cu e malesa.
Ami sa di e miho remedi: mi ta core mi brommer lihe. Anan ta bisa cu anos no tin ley. Talbes esaya ta berdad. Ma… nos si tin codigo, loke ta otro cos.
Esnan kende ta bolter nan motornan mas lihe cu resto di pueblo, den nos nacion motorisa, esnan cu sa kico nan ta haci: nos no ta pusta ruman contra ruman, contra e otro muhenan of hombernan lamper. Pasombra, tur a yeg’i bati otro boshi biaha caba desde nos temp’i mucha. Kico tin pa comproba ainda?
Awendia mi no ta pleita mas cu e meneer macamba di Aardrijskunde mescos m’a haci tempo aya di MAVO. Awo mi sa scucha e cientificonan Mericano ora nan ta papia na TeleAruba. Nan di, cu e isla aki tabata volcan, of esta un pida coral cu lava paden, pida di piedra muhe cu a spart for dje garganta djun volcan bou awa.
Wak, no a keda ningun blofmento mas cu a resta pa nos comproba awe. Anto danki Dios p’esey, of danki na e carburator tra’i e galaxia. Of danki na e cos ey cu ta sisti, y loke bo no por wak cu wowo sunu sunu, maske bo mira fiho den solo sin kinipi.
Pasombra, mas blofmento lo ta laf, excesivo caba, ora cu nos a blaas mane’ djindja yenando henter nos hubentud cu e blofmento, y nos a stop di cansa lip batiendo bleki. Pasombra, e motornan, maske nan no ta nos sirbientenan, ta generoso y a cuminsa blof pa nos ora nos a crece y nos curpanan a cuminsa cansa. Ta natural. Nos tawat’e cachoronan coriendo rib’e lomba dje mama-lobo loke ta e mashin, e motor cu dos wiel ohochi. Y abo, cu probablemente stima bestia, no bin bisa mi cu brommer no tin alma, djis pasombra t’un mashin e ta.
Lo t’un broma masha laf si anos lo sigui gasta nos stemnan cu blofmento: anos, kende a lanta mescos e cachoronan coyote dje bromer.
Laga mi conta bo anto kico en realidad nos ta purba logra cu tur e donderment y weldermento aki, ora di core nos cabay di hero lihe asina. Pero, prome bo tin cu habri bo horea di burico anochi si bo pasa den vecindario di e hotel Talk of the Town y L.G. Smith, cerca dje pida lama sin nomber conoci.
Scucha, yiu: T’un concierto nos ta toca!
For di diadomingo anochi laat por tende e brommernan, e mashin bou di nos peso ta transforma den trompet cu ta blaas huma. Trompet y tamtam alabes, su metal ta grita te na shelo, dunando e turistanan sinta den nan balcon na Talk of the Town asina hopi placer di oyente. Pasombra, t’un opera gratis nan ta haya: un opera Rubiano! E heronan ta grita manera heroe na shelo.
Si bo a yega di bishita Mexico, of Texas hasta, ayanan b’a yega di tende con e coyotenan baby ta yora bou dje firmamento? Muziek. Siña reconoc’e pa loke e ta!
Limpia bo horea y pone bo horea contra biento. E biento naci dje careda entre strea.
For di ayabanda tende nos yoramento di leon di stainless steel, coyote di aluminium, cacho di hero, ta yora den concierto p’e difunto y su spoki. Cada strea t’un wiel na candela, cu ta lora sin ley. Ley ta loke hende sa traha. E streanan den shelo tambe ta haci boroto, ki bo ta kere? Ma nan concierto ta leu, y zonido ta biaha hopi mas slow cu luz, p’esey bo no a tende e boroto dje streanan ainda. Kisas bo no lo scuch’e te na fin di bo bida, ora cu zonido alcansa luz. Of bo ta kere cu shelo ta djis un video sin zonamento? Mientrastanto, anos ta compensa p’e silencio pober ey. Bo n’ ta gradici?
Na ordo.
Mi tabata pone mi horea rib’e bariga di mi chick, pa scucha mi yiu muhe, nos baby cu nunca a nace. Biento a hort’e di nos. Pasombra biento a bira jaloers ora el a wak cu nos por bay mas lihe cu e coriente di biento mes riba mi bais motorisa, mientras cu mi chick tabata gara mi. Nos dos pelvis preta na otro den e schommel. E patia moli di su bariga preta contra mi wes’i lomba. Biento a horta nos yiu tempran y mi a pidi firmamento su lamper pa yuda nos busc’e y trec’e bek.
Ma, respuesta ta na zonido, y zonamento ta biaha mas slow cu luz.
Dicon papia di esaki? Pasombra otro calamidad a horta nos brother, esta kende tabata naci y di nos generacion. Y no un simia moli, cu nunca por a sali pa mira mundo.
Mi ruman, lubida su nomber. Segun censo, ta Dzogo nos tabata yam’e. Anto nos brochi Dzogo a muri haciendo careda contra di su mes un sombra. Tristo e nunca tabata mustra. Lesa su graf.
Ta bon, nos no kier confundi leter pisa di grafsteen, cu muziek liberador. Pero ban bisa riba su graf ta para cerca dje unico oriy’i lama cu no tin nomber na Aruba. Esun dilanti L.G. Smith, parib’i cas di Gouverneur… loke parce e cas bandona mas nechi cu m’a yega di mira! Net un tiki pabou di Surfside. (Con Indjan tabata yama Surfside? Ni sikiera mi omo piscado di Marawiel por bis’am’.) Ayanan rib’e asfalt dilanti dje pida cant’i lama sin nomber, el a topa cu Shon Morto y nan a bringa.
Net n’e crusada dje dos riu di asfalt, Adriaan Laclé Boulevard y L.G. Smith, dilanti dje oriya sin nomber, unda antes indjan a muri hoga. Ayanan el a dal den otro vehiculo, cu tabata tin un mucha y un homber, cual tur dos a sobrevivi. Ma el a fayece den e boksmento. Generoso hasta den morto.
Awo e graf chikito ta tur dorna cu flor di pampel cu nos a cumpra di Chines. Y rib’e marmer ta para skirbi:
RIP Denzell Gomes Chumaceiro (“Dzogo”)
Beloved Son, Brother, Rider, Friend
1991-2021 †
“Dzogo, Remember not to ride faster than your guardian angel can fly!”
Bo mester a wak con e mama a bira e atardi ey, ora cu nan a ranca kita e klechi pa mustra marmer briyante. Tabat’un bilorio, unda mas cu mita di e yoradonan tabata riba motocicleta monta. Mas laat ora solo a sambuya, nos a dal un concierto hopi ora largo te den curason di anochi. Un’or a bati, y e motornan, nos instrumentnan, wel nos a haci nan grita mane’ spirit’i animal sabi. A zona e stem di spirito di tur e bestianan shimaron cu tabata habita Aruba prome cu nos wela- y welonan a nace.
Cu brommer nos a borota, nos a haci un beheit musical asina duro, mas guerero cu ay nobe cu su fio diabel y su mil klapchi Judas Belt. E ta zona mane’ kibramento di tur e cadenanan. E boroto di cadena, cu alafin alafan mester kibra: bo kemen cu abo tin un miho definicion di kico ta muziek? No? Ora ey: silencio!
Un biaha na Dzogo su cas, nos tur a hunga Ouija, e weg’i bruha Americano. Nos tabata move e lagrima di plastic rib’e borchi.
Hunga cu e palabra motor, move e r pa bo haya: morto.
Hunga cu e palabra morto, move e r pa bo haya: motor.
Harimento. E airco chapo bieu a cuminsa borota mane’ e kier a bisa nos: “Ami tambe tin motor!”
Dzogo su mama a drent’e camber sin anuncia su mes. Un señora diki, lokual ta saludabel. E tabata tin den su man un teblachi cu cuki di cala y pastechi. El a wak e borchi di bruha.
Su wowonan a crece bira mas grandi. “Kico esey ta?”
“No ta nada mami. T’un wega numa,” Dzogo a contesta hariendo, aunke ya por a tende su stem ta tembla un tiki dilanti su mama cu tabatin tamaño d’un beer of di un frishider.
“Wega bo ta yama esey?” e mama a cuminsa zundra. “Weg’i diabel, papia cu morto! Boso no por hunga esey den e cas aki! Tira e cos ey afo leu di mi cas!”
El a manda nos tur pafo sin pastechi, sin cuki. Pero nos a sigui hunga e wega pafo, den mondi na Balashi, pito y cerbes na man, e holo na nos paña, t’e cu e caminata a bira laf. Pasombra tur caminata ta laf compara cu anda riba brommer, hasta si ta trata di un Kawasaki barata. Eventualmente, e streanan a sali lumbra y firmamento t’un borchi hopi mas bunita cu esun di Ouija su alfabet di spoki di plastic.
Casi semper Dzogo tabata obedece su mama y hasta ora di desobedece e, ainda e lo respet’e. Un bringado y cabayero riba pony di hero. Un cometa riba su bais di motor. Ma ora cu e ta tin malbeis… wak bo hala un banda, shon!
“Don’t ride faster than your guardian angel can fly” Nechi of no?
Ma e frase, maske ta bunita, e n’ ta klop. Pasombra pa ley un angel guardian no por tin su mes un angel guardian. Dos den uno, no por! Dzogo, durante bida paden di e edificionan, esta na scol of na trabou, ora no tabata tin posibilidad di core, e tabata warda hopi. E tabata warda pa yen di papel y procedura y peticion y licencia. Y e tabata wak pa nos. P’esey semper el a bebe un tiki menos cu e resto, y semper el a huma un tiki menos cu anos, su compañeronan di paranda. E tabata nos angel wardado, kende a bula bay, bye-bye.
Pero, ainda mi no a yega n’e di dos rason dicon nos ta speed careda maske nos sa caba cu ningun di nos hamas lo gana otro… bou di nos peso, bou di nos weso y bou di nos sex, e brommernan batiendo tur limite di velocidad. Mescos cu ora mucha bringa guera di fli na laira, y tampoco nan por corda kende a gana entre nubia cu ta soda den solo.
Cada un di nos kier a comproba con lihe por cruza di un punta di Aruba pa otro, entre e torennan panort y pazuid, di faro pa faro, lighthouse pa lighthouse. California ta tira su angel wardado p’e cay muri bira un sombra riba e santo dje dunenan di Sasarawishi. Sasarawishi! E palabra ey ta zona mescos ora bo ta wandro ful speed den e biento, mane’ bo ta kibra muraya invisibel di Noordoostpasaat ora e bin scupi wiriwiri di santo den bo wowo: Sasarawishi!
E largo y hancho dje isla, bo por cubrie den un kinipi di e wowo di Dios. Esta e cos cu e bateria di coriente ayatras, pero loke ta invisibel tra’i firmamento, pasombra e ta mucho lihe pa nos wowo di carni sunu detect’e. Mas lihe cu lamper, mas keto cu e sombranan. Midi nos djis kier a midi, wak kende bou nos por sinti e rif, e baranca isleño aki ta bira ainda mas chikito y mesora mas volcanico. Ken por cu su liheresa logra cu e distancianan ta djis cay basha abou pa cay den otro maner’un cas di torta bandona memey di mondi, mane’ e dak d’un tempel cu Samson eyden.
Cu henter su forsa Samson di Bijbel a pusha e pilarnan fo’i otro, fo’i nan fundeshi, matando tur su enemigonan cu ne. Pasombra e no kier a haya nan combirtie den catibo, shorot’e atrobe den cadena. No tin miho muziek cu e zonido di cadena kibrando.
Kende, cua Padu, por a haci algo miho?
Nos tabata pusta, scuchando tur ora ken su motor lo weldro e cantica di hero mas bunita.
Nos tabata pusta, midi kende por gana contra dje tamaño, e chikito dje isla. Con haci cu bo carni ta bira luz? Prome bo mester bati bo sombra, den e careda – den e pustamento. Pober Dzogo anto: e no kier a admiti cu e n’ tin mag di risca e sort’i pustamento ey.
Pasombra, si un angel wardado bay separa for di su mes un sombra, si e n’ ta tene su mes pareu pareu samsam cu su sombra uni mane’ mara na lombrishi, ora ey ta su mes e lo kibra ranca fo’i otro. Su mes un halanan e lo destrui, pasombra e sombra d’un angel ta su armadura, ta su protector, pa su luz no lombra mucho hopi, pa e no ciega su mes, cu un mirada kima pa su propio luz di shelo. Kimamento ta producto di shelo su aira so. Un angel salvaguardia no por comberti den luz, pasombra henter su curpa tabata djis un luz disfrasa fo’i cuminsamento. Scondi paden di un disfraz di hende. Anto Dzogo no tabata sa esey tocante su mes un persona. Por ta cu e no kier a acepta destino. P’esey el a keda cu hala di hero habraca memey dje concierto mas tristo di brommer, ora cu su cabay a boks cu un auto preto grandi 4×4, cu tabata core rond mane’ un toro brabo den e biento friu, cu ta supla entre e watapananan y hubadanan tristo, cu ta druip na cant’i lama dilanti L.G. Smith.
El a hera mata un pareha kende tabata sinta den e 4×4 y coriendo mane’ pendeu so por. Ma nan a scapa, pasombra Dzogo generoso hasta den su momento final, a wak pa e schuif di tal manera cu e por a disminui e chocamento contra e otro, maske e mes tawat’un jinete mita morto caba. Na e momento ey, su cabay di hero cu hala di aluminio a bira nada mas cu otro Yamaha.
Dzogo a cay raspando lihe contra e asfalt y e chispanan a bula manera Dzogo tabatin un Judas Belt di klapchi ay nobe bisti na luga di faha. El a muri purbando di spaar su contrincante den trafico. Toch tur e corantnan a gaña riba dje, bisando cu e tabata esun robes, pasombra na Aruba semper esun den e truck mas grandi y caro tin rason. E meneer y juffrouw kennan a sobrevivi tabata docente di MAVO ofishi, (ni sikiera un guerero mane’ Dzogo por a scapa e burdugunan ey di scol!) y na Aruba, docente semper tin rason maske nan no por siña bo loke bo soñonan por. Periodista, asina nan ta yama nan mes. Shishi di ofishi! Bo por a ker’e?
Aki mi ta desminti. Mi ta corda con e anochi ey a yobe. Y ken ta sospecha of aresta e awasero? Niun hende. Semper anos nan kier culpa pa kico cu ta. Anos, e cachoronan coyote. Y pa colmo, nan ta neglisha di reconoce nos yoramento pa muziek.
Awendia, nos ta dorna Dzogo su stench’i cordansa cu flor di papel y tin biaha nos ta laga sigaria of un kopi koffie p’e riba su marmer.
Asina su alma por huma trankil, keto bay, y e por keda spierto den e reino di sombra, p’e tene sobrio y p’e corda cu no mester core mas lihe cu un trupial ta bula.
E marmer ta bria bunita y limpi, mane’ nos memoria di nos amigo, maske hopi otro cos a keda bastante sushi na Aruba y su camindanan. Por ehempel, tin mas rotonde cu nan a plama pa haci bo actua mescos un carne den rebaño. Y pa bo no bay lihe, maske memey dje rotondenan tin e estatuanan nobo, cu parce wantomba, asina mes cada biaha tin menos angel wardado cu antes.
No lubida: si bo t’un angel di warda naci caba den forma di hende, esey kiermen cu bo ta unicamente luz c’un capa di sombra bisti. No bay saca cara anto, lagando mucho hende bira envidioso. Cuidao pa nan no cudisha bo hala invisibel, bo aire di ser bulado. Y si bo perde bo clechi di sombra, mescos cu e tristo lagadishi cododo cu tin biaha ta perde su rabo blauw, djis bebe un kopi sombra p’e crece bek. Tanten cu no t’un alma bo ta falta, tur cos por recupera. No worry bo.
Arturo Desimone
2024 Aruba
