Juan Ramón Jiménez: dos diferente estilo

 (un introdukshon kòrtiku di Henry Habibe)

Juan Ramón Jiménez a nase na 1881 na Moguer, serka di Huelva (Andalusía, Spaña). Na edat di 19 aña el a muda pa Madrid. Djei el a bai Moguer bèk, bibando aya di 1905 te 1911. El a bolbe muda pa Madrid, kaminda el a biba durante 25 aña. Na 1916 el a kasa ku Zenobia Camprubí, un traduktora ku a bira konosí pa su tradukshon di Rabindranath Tagore. Jiménez a biaha hopi na Spaña i na Fransia. Durante su estadia na Madrid el a dediká su mes, entre otro, na stimulá grupo di hóben, ku ta’tin ambishon di bira poeta. Na prinsipio di Guera Sivil Spañó (1936) Jiménez a emigrá pa Merka, for di unda el a bishitá Puerto Rico, Cuba i Florida. Na 1956 el a risibí Premio Nobel i na 1958 el a fayesé na Puerto Rico. Den Biblioteka Universitario di Río Piedras tin un ‘Sala’ dediká na Juan Ramón Jiménez. Na Río Piedras Jiménez a yeg’i sera konosí ku Luis Palés Matos, e famoso poeta portorikeño.

Obra poétiko
Den Jiménez su obra nos por distinguí dos diferente ‘estilo’. (Un krítiko spañó ta papia di su ‘primer’ i ‘segundo tiempo’). Den su promé kolekshonnan di poesia e tendensha, yamá ‘modernista’, ta notabel. Esaki ta enserá elemento manera un musikalidat suave i kolónan vago o pálido. ‘Simbolismo’ (influensha di Modernismo) ta marka e promé ‘estilo’ (o ‘tiempo’) i ta buta ku Jiménez su poesía ta reflehá un ambiente di ilushon i soño. Den su poema ‘Nocturno’, por ehèmpel, e poeta ta suspirá: ‘…i den ola transparente/ di e zénit koló bèrdè kla,/ mistisismo di suspiro/ i perfumenan di orashon ta zueif – Ki tristu ta pa stima tur kos/ sin ku bo sa kiko stima! …’. E versonan akí ta pertenesé na e kolekshon ‘Jardines lejanos’ (1904). Ta konosí ku na dado momento e poeta no tabata mashá di akuerdo ku loke el a skirbi ántes. Parse ku na 1917 el a trata di buska, buta huntu i destruí tur loke e por a haña di su obra hubenil. 

Promé estilo    
E poema ‘Octubre’ a sali den Sonetos espirituales (1916), ku ta sera e promé periodo (‘tiempo’) di e obra poétiko di Jiménez.  Den e promé kuartetonan e poeta ta kontemplá e paisahe di Castilla, kaminda parse tin un sembradó ta hasiendo su trabou (mira e adaptashon na papiamentu). Nos no ta mira e figura dje sembradó, pero e poeta ta simbolis’é mediante su plug (‘arado’) i su man (‘Lento el arado abría el haza (…) y la sencilla mano …’). Den e dos tersetonan (aki a buta nan huntu) e poeta ta bisa, di un manera masha poétiko, ku e ta deseá  di eternisá su mes. Pero kontrali na loke e sembradó lo a hasi, esta pa medio di simia (e di dos strofa), e poeta lo kier a prosedé di un manera spiritual: ‘… mi kier a ranka mi kurason i tir’é (…) pa mira si Primavera lo kier mustra..’. Na dado momento e poeta a laga elementonan un banda, ku – segun é – ta eksageradamente dekorativo i sonoro, pa asina aserká mas tantu e matisnan di karákter krepuskular i melankóliko. E atmósfera di melankolia den Jiménez su soneto (ora solo ta bahando) ta buta nos pensa riba un otro poeta spañó, esta Antonio Machado. Den su famoso poema nr. LXXVII di su kolekshon ‘Soledades’ e ta bisa na kuminsamentu: ‘Ta e doló bieu ku largu bai/ ta kousa mi estado melankóliko…’. I despues di a hasi un profundo esfuerso mental, Machado ta yega na e siguiente konklushon: ‘Asina mi tambe: tristu buraché,/ kitarsita loko, poeta, un pober soñadó,/ buskando Dios hárdibai den skuridat’. Ta un tema típikamente eksistenshalista, ku nos konosé tambe den poesia na Papiamentu. Jo Corsen a eternis’é, for di 1905, den su ‘Atardi’.                 

Di dos estilo
Den su di dos estilo Jiménez su poesía ta bira mas original. E elementonan dekorativo di e tendensha modernista ta sigui desaparesé, habriendo kaminda asin’ei pa un forma di ekspreshon mas sobrio i mas konkreto. Ke men ku Jiménez a disidí di laga un banda tur loke no ta enserá esensha di poesia pa yega asina – segun e – na un forma mas perfekto. Papiando di Jiménez su kolekshon El Diario de un poeta recién casado (1917), Antonio Sánchez Barbudo, famoso estudioso di literatura, ta opservá: ‘Riba su mes un palabra ordinario o komun no por aserká apsolutamente ningun esensha poétiko. Ta resultá indispensabel ku un palabra di-tur-dia mester risibí un transformashon pa e por bira o troka den un palabra poétiko. I esaki, e transformashonakí, ta loke nos ta haña den poesia ‘desnuda’ [Jiménez mes a uza e término akí pa indiká poesia sin adorno]. Sánchez Barbudo: ‘Juan Ramón no ta uza metáfora- o rimanan briante den poemanan di mas “desnudo” di su Diario. E ta uza otro medio ku no ta kita e karakter skur o vago di e poema, e aparensha simpel, e tono natural, komosifuera ta un tono papiá. E medionan ei ta sirbi tambe pa transformá palabra komun den palabra ekspresivo, riku na kontenido i mas poétiko’.  Un ehèmpel di e di dos estilo ta ‘Los pájaros de yo sé dónde’.    

E prananan ku ami sa di unda
E poeta a spièrta i durante anochi e ta tende paranan kanta. E ta gosa di nan kantika. Debí na un transferensha di persepshon sensorial e ta ‘risibí’ e kantá dje paranan pa medio di su hemut o su estado di ánimo. Ta parse ku e kantikanan ta troka den koló (sinestesia). E poeta ta bira nostálgiko, sintiendo hopi falta di su propio pais (aparentemente e no tabata na Spaña mas). Segun e poeta e kantikanan ku e paranan ta kanta (esta: e kolónan ku é ta skucha) no ta pertenesé na e momentu real den kua e ta hañ’é. Al kontrario, ta trata di e paranan ku el a yeg’i konosé tempu e tabata biba na Spaña i ku kua-nan awó e ta sintié kompletamente identifiká. P’esei si na kuminsamento el a bisa: ‘los pájaros han estado cantándome sus colores’, na final esaki a bira: ‘… a cantarme mis colores’.

papPapiamentu